Dostępność stała się jednym z kluczowych aspektów nowoczesnego społeczeństwa. Jest fundamentem równości i włączenia społecznego, a jej brak może wykluczać osoby z różnymi niepełnosprawnościami, seniorów czy osoby czasowo lub trwale ograniczone w mobilności. W ostatnich latach, także dzięki funduszom europejskim, w Polsce coraz częściej mówi się o potrzebie projektowania przestrzeni, usług i produktów zgodnie z ideą projektowania uniwersalnego. W artykule przybliżamy najważniejsze rodzaje dostępności oraz rolę, jaką w ich wdrażaniu odgrywają środki z Unii Europejskiej, m.in. w ramach Programu Dostępność+.
Co to jest dostępność?
Dostępność to możliwość swobodnego korzystania z przestrzeni, informacji i usług przez wszystkie osoby, niezależnie od ich wieku, sprawności czy sytuacji życiowej. Obejmuje ona wiele obszarów — od infrastruktury i transportu, przez komunikację i edukację, aż po technologie cyfrowe.
Główne rodzaje dostępności:
1. Dostępność architektoniczna
Oznacza eliminowanie barier w przestrzeni fizycznej. Dostosowanie budynków, dróg, przestrzeni publicznych i prywatnych do potrzeb osób z niepełnosprawnościami to nie tylko obowiązek prawny, ale i wyraz społecznej odpowiedzialności.
Przykłady rozwiązań:
- podjazdy i windy dla osób poruszających się na wózkach,
- odpowiednio oznaczone ciągi komunikacyjne,
- czytelne oznaczenia i piktogramy,
- odpowiednie oświetlenie i akustyka w pomieszczeniach.
2. Dostępność cyfrowa
Dzięki cyfryzacji wiele spraw można dziś załatwić online. Jednak dostęp do informacji w internecie nie dla każdego jest oczywisty. Dostępność cyfrowa polega na tworzeniu stron internetowych, aplikacji oraz dokumentów w sposób, który umożliwia ich obsługę osobom:
- niewidomym i niedowidzącym (np. czytniki ekranu, kontrast),
- niesłyszącym (np. napisy do filmów, transkrypcje),
- z niepełnosprawnościami poznawczymi (prosta i logiczna struktura treści).
W Polsce obowiązuje Ustawa o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych, która wdraża dyrektywę unijną.
3. Dostępność komunikacyjna
Chodzi o zapewnienie osobom ze szczególnymi potrzebami możliwości porozumiewania się i zrozumienia informacji. W tym zakresie ważne są:
- tłumaczenia na Polski Język Migowy (PJM),
- pętla indukcyjna dla osób niedosłyszących,
- materiały w formacie łatwym do czytania (ETR),
- alternatywne formy kontaktu (SMS, e-mail, wideorozmowy).
4. Dostępność organizacyjna i usługowa
Dotyczy dostosowania procedur i sposobu obsługi klientów. Przykładowe rozwiązania:
- elastyczne godziny przyjęć,
- wsparcie asystentów lub wolontariuszy,
- umożliwienie wcześniejszego zgłoszenia potrzeb.
5. Dostępność społeczna
To szerszy aspekt obejmujący budowanie postaw społecznych i eliminowanie barier mentalnych. Szkolenia, kampanie społeczne i działania edukacyjne zwiększają świadomość i promują kulturę włączenia.
Dostępność+ i fundusze europejskie jako motor zmian
Program Dostępność+ (2018–2025) jest jednym z kluczowych instrumentów wsparcia działań na rzecz poprawy dostępności w Polsce. Dofinansowania z funduszy europejskich pozwalają na:
- modernizację obiektów publicznych i prywatnych,
- rozwój technologii wspierających osoby z niepełnosprawnościami,
- szkolenia dla pracowników instytucji publicznych i przedsiębiorstw,
- przygotowanie dokumentacji projektowej dla inwestycji uwzględniających dostępność.
W nowej perspektywie finansowej 2021–2027, w ramach m.in. programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS) czy Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej, nadal można uzyskać środki na poprawę dostępności w różnych wymiarach.
Podsumowanie
Dostępność to nie tylko wymóg prawny i standard, ale także wyraz troski o wszystkich członków społeczeństwa. Programy finansowane ze środków europejskich znacząco wspierają Polskę w drodze do bardziej otwartego i przyjaznego środowiska — zarówno w przestrzeni fizycznej, jak i cyfrowej. Dzięki nim dostępność staje się integralną częścią projektowania i zarządzania w instytucjach publicznych, firmach oraz organizacjach społecznych.