Dostępność to fundament równości i włączenia społecznego. Współczesne społeczeństwa, świadome różnorodności potrzeb obywateli, dążą do tworzenia rozwiązań, które będą odpowiadać na potrzeby jak największej liczby osób – niezależnie od ich wieku, poziomu sprawności czy sytuacji życiowej. Kluczowymi narzędziami wspierającymi ten cel są projektowanie uniwersalne oraz racjonalne usprawnienia.
Projektowanie uniwersalne – wygoda i funkcjonalność dla wszystkich
Pojęcie projektowania uniwersalnego (ang. universal design) zostało ujęte w artykule 2 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. Według niej, projektowanie uniwersalne oznacza tworzenie produktów, usług, środowisk i informacji w taki sposób, by mogły być używane przez wszystkie osoby – w jak największym możliwym zakresie – bez potrzeby wprowadzania dodatkowych, indywidualnych dostosowań.
To podejście ma charakter proaktywny – zakłada uwzględnienie różnorodnych potrzeb już na etapie planowania i projektowania. Dzięki temu np.:
- windy są wygodne zarówno dla osoby na wózku, rodzica z wózkiem dziecięcym, jak i osoby starszej;
- strony internetowe mają prosty, logiczny układ i możliwość zmiany kontrastu – co pomaga zarówno osobom niewidzącym, jak i użytkownikom smartfonów w słońcu;
- napisy w filmach służą osobom niesłyszącym, ale też wszystkim, którzy oglądają materiały w hałaśliwym otoczeniu.
Projektowanie uniwersalne eliminuje potrzebę późniejszych modyfikacji, zmniejsza bariery i zwiększa samodzielność użytkowników.
Racjonalne usprawnienia – elastyczność tam, gdzie potrzeba
Nie zawsze jednak możliwe jest zastosowanie uniwersalnego projektu. W takich przypadkach prawo nakłada obowiązek wprowadzenia racjonalnych usprawnień – indywidualnych, proporcjonalnych dostosowań umożliwiających osobom ze szczególnymi potrzebami korzystanie z usług na równi z innymi.
Racjonalne usprawnienia to:
- instalacja tymczasowego podjazdu dla wózka;
- wydruk dokumentów dużą czcionką;
- zapewnienie tłumacza języka migowego podczas spotkania;
- wydłużenie czasu na wykonanie zadania przez osobę z niepełnosprawnością intelektualną.
Są to rozwiązania praktyczne, dostosowane do konkretnej sytuacji, które powinny być jak najmniej skomplikowane, szybkie w realizacji i skuteczne.
Projektowanie uniwersalne czy usprawnienia? Co wybrać?
Zarówno projektowanie uniwersalne, jak i racjonalne usprawnienia pełnią istotną rolę w budowaniu dostępności. Instytucje publiczne, podejmując decyzję, którą ścieżkę wybrać, muszą wziąć pod uwagę:
- godność i samodzielność osoby ze szczególnymi potrzebami,
- liczbę beneficjentów – ilu osobom rozwiązanie przyniesie realne korzyści,
- praktyczność rozwiązania – czy trzeba się wcześniej umówić, czy konieczna jest pomoc drugiej osoby,
- trwałość – czy rozwiązanie będzie jednorazowe, czy stałe,
- koszty społeczne i finansowe – czy obciążenie dla instytucji nie jest zbyt duże, ale też – czy nie rezygnuje się z rozwiązania wyłącznie z powodu kosztów, co jest niezgodne z zasadami dostępności.
Dostęp alternatywny – ostateczność, ale konieczność
W sytuacji, gdy zapewnienie pełnej dostępności nie jest możliwe (np. z powodu barier architektonicznych w zabytkowym budynku), instytucja ma obowiązek zapewnienia tzw. dostępu alternatywnego. To rozwiązania tymczasowe lub zastępcze, które umożliwiają osobie ze szczególnymi potrzebami skorzystanie z usług.
Może to być:
- pomoc asystenta lub pracownika,
- wykorzystanie technologii, np. wideotłumacza, terminali głosowych,
- zmiana organizacji pracy (np. obsługa klienta w innym miejscu lub czasie).
Instytucje publiczne są zobowiązane do dokumentowania takich przypadków – co cztery lata składają raport o stanie dostępności i muszą uzasadnić, dlaczego nie mogły zapewnić pełnej dostępności.
Podsumowanie
Dostępność nie jest luksusem – to podstawowe prawo człowieka. Projektowanie uniwersalne i racjonalne usprawnienia to praktyczne sposoby na jego realizację. Dobrze zaprojektowana przestrzeń, usługa czy informacja służy wszystkim – nie tylko osobom z niepełnosprawnościami. A tam, gdzie uniwersalne rozwiązania nie są możliwe, racjonalne usprawnienia i dostęp alternatywny pozwalają zbliżyć się do równości w codziennym życiu.